Mahmure

Magazin

Magazin Gündemi

Vasati 40 çöpün öyküsü

Vasati 40 çöpün öyküsü

Bir dönem, yaşamların tuz ve gazyağıyla birlikte vazgeçilmez üçlüsünden olan kibrit, bugün artık alışverişlerde bozuk para yerine verilir oldu. İşte tutumluluk yıllarının efsanesi kibritin öyküsü.

Merkez Bankası'na kaynaklıktan bugün alışverişlerde para üstü bozuk para niyetine kullanılan metaya dönüşen kibritin tarihi, aslında genç cumhuriyetimizin katettiği mesafeyi de gösteren çarpıcı bir örnek.

Bir dönem, yaşamların tuz ve gazyağıyla birlikte vazgeçilmez üçlüsünden olan kibrit, yüksek değere sahip bir nesneydi ve yemek, ısınma gibi yaşamsal alanlarda, evlerin karanlıkta el yordamıyla bulunabilecek bölgelerinde vazgeçilmez oldukları bir dönemin tadını çıkarırlardı.

Tedbirsiz ve olmadık zamanda kibriti bitip kapıya gelen komşulara kutusuyla değil, üç dört çöp verilmesi ya da iki üç işin tek kibrit çöpüyle yapılma gerekliliği genç cumhuriyetin tutumluluk kültürü kadar, kibritin günlük yaşamdaki değeriyle de ilintiliydi.

Kibritin parasal karşılığını da aşan o kadar ağırlıklı bir değeri vardı ki, İnhisar Umum Müdürlüğü 16 Nisan 1934'te yurt çapındaki teşkilatlarına bir tamim göndererek "kaçak kibritler hakkında" dikkatlerini çekme gereği hissetmişti.

Tamimde, sınırlarda ülkeye sokulmak üzere kaçak kibrit yakalandığı hatırlatılıp, kaçak kibritlerin yazı karakterleri, renk ve etiketlerinden nasıl ayırtedilebileceği tarif ediliyordu.

Kibrit fabrikası=Sanayileşme

Osmanlı döneminde kibrit üretimini yapabilecek bir fabrikanın açılması sanayileşen Osmanlı anlamına geliyordu.

1950'li yılların ortalarına kadar her kasabanın bir kibrit acentesi ve her acentenin de belirli bir "Tahsis-i Mikdarı" vardı ve o miktarın üzerinde kibrit bulmak veya satmak güçtü.

Kibrit ve çakmak imtiyazı 1924-1929 yılları arasında çoğunluk hissesi bir Belçika grubuna ait olan ve 1930 yılında tasfiye edilen Türkiye Kibrit İnhisarı T.A.Ş'ye verildi.
Cumhuriyet Türkiyesi'nde kibrit ve çakmak tekeli, 1 Haziran 1929 gün ve 1503 sayılı Yasayla devlete devredilmiş, kibrit ve çakmak taşlarının üretimi, ithali ve satışı devlet tekeline verilmişti.

Çakmak, çakmak taşı ve kibrit tekeli ilerleyen yıllarda elde edilen gelirin azalması ve hammadde sağlanmasındaki güçlükler nedeniyle 30 Ocak 1952 tarihinde kaldırılırken, Cumhuriyet döneminde, Osmanlı döneminde başlayan kibrit üretiminin yetersizliği nedeniyle yurtdışından özellikle Rusya'dan kibrit ithal ediliyordu.

1924 yılında tekel altına alınan kibrit üretimi ancak 1930'lu yıllarda gerçekleşmiş ve başlangıçta Sinop'ta kurulması düşünülen fabrika daha sonra Büyükdere'deki eski Nektar Fabrikası'nın binalarında kurulmuştu.

Sektördeki ilk özel sektör üretimi kibrit ise, tekelin kaldırılmasının ardından 1952 yılında üretilen Türkay oldu.

Merkez Bankası'nın sermayesi kibrit

Merkez Bankası'nın sermayesi için gerekli olan dış kaynağın önemli bir bölümü de kibrit imtiyazı karşılığında American-Turkish Investment Corporation (ATIC) tarafından sağlanmıştı.

Dönemin hükümeti tarafından, 1 Temmuz 1930 tarihinden başlamak üzere 25 yıllık bir süreyle ATIC'e kibrit, çakmak ve benzeri yanıcı maddelerin üretimi, ithali, ihracı ve satışı için imtiyaz verdi. Buna karşılık ATIC, Merkez Bankası'nın finansmanı için yüzde 6,5 faizli, 25 yıl vadeli 10 milyon dolar kredi vermeyi kabul ediyordu.

Türkiye, bu anlaşmayla 11 Haziran 1930'da kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası Kanunu'na işlerlik kazandıracak sermayenin önemli bir bölümünü sağladı ve 3 Ekim 1931'de kurulan Merkez Bankası, 1 Ocak 1932'de resmen faaliyetine başladı.

Böylece alışverişlerde bozuk para niyetine kullanılan, evden uzaklarda geçirilen günlerin anısına konaklanılan otel odalarından çantalara atılan, ağır bir yemekten sonra hoyrat parmaklar arasında belinden kırılıp kürdanlaşan kibrit, genç cumhuriyetin ekonomideki kalesi Merkez Bankası'nın kurulmasına kaynak yaratarak ağırbaşlı bir jestle tarihte yerini aldı.
703
dahafazlası
YORUMLAR
Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.