Mahmure

Magazin

Magazin Gündemi

Paranın da hisleri var

Paranın da hisleri var

ABD'de nöroloji uzmanları, psikologlar ve ekonomistler, beyni görüntüleyen aletler yardımıyla, insanların yatırım yaparken neden matematiksel denklemler yerine duygularına göre hareket ettiğini anlamaya çalışıyor.

Bilim adamları insanların ekonomik kararlar verirken niye matematiksel denklemlerden çok duygulara göre hareket ettiğini, beyni görüntüleyen aletler gibi teknolojik araçlarla çözmeye çalışıyor.

Newsweek dergisinin son sayısına taşıdığı araştırmalara göre kontrol ettiği bütün güç ve paraya rağmen serbest piyasa ekonomisi, ekonomistlerin gizli bir ittifak halinde görmemezlikten gelmeye karar kıldıkları bir yalan üzerine kurulu: Bu da kişilerin kendi çıkarlarını koruma isteği içinde parayla ilgili konularda rasyonel kararlar verdiği. Ancak gerçek hayatta insanlar çoğu kez ekonomik modelleri bir kenara bırakıp, kendi çıkarlarına aykırı olacak şekilde duygularına göre hareket etmeyi tercih ediyor.

ABD'de nöroloji uzmanları, psikologlar ve ekonomistler yeni araştırmalarında beynin karar verme mekanizmalarına ışık tutmayı amaçlıyor. Yeni teknoloji ürünü fMRI cihazları sayesinde (yarattığı yüksek manyetik alanda kan dolaşımını minik elektromanyetik sinyaller şeklinde izleyebiliyor) ekonomik kararlar vermekte olan deneklerin beyin aktiviteleri gözleniyor. Böylece her cüzdanımıza dokunduğumuzda korku, öfke, hırs, özveri gibi hisler arasında yaşanan karmaşaları araştıran nöroekonomi adlı yeni bir bilim dalı ortaya çıkıyor.

Sana bir dolar vereyim...
Ekonomik kararlar verirken düşündüğümüzün aksine beynimiz mantıklı hesaplardan çok daha fazla bir şekilde duyguların etkisi altında kalıyor.
'Ültimatom oyunu' bunun en belirgin örneklerinden biri. İki kişi arasında oynanan bu oyunda bir tarafa 10 dolar veriliyor ve bunun arzu ettiği kadarını diğer oyuncuya teklif etmesi söyleniyor. İkinci oyuncu teklifi kabul edip etmeme hakkında sahip. Eğer reddederse iki taraf ta hiç para almıyor.

Hikâyesi 'Akıl Oyunları' adlı filme konu olan ünlü matematikçi John Nash'in teorilerinde ortaya koyduğu gibi birinci oyuncu için en kârlı seçenek karşı tarafa bir dolar teklif etmek. İkinci oyuncunun kendi çıkarını korumak için mantıksal olarak hiç para almamaktansa bu teklifi kabul etmesi bekleniyor. Fakat araştırmacıların gözlemlerine göre üç doların altındaki teklifler çoğunlukla reddediliyor.

Ekonomistlerin en iyi açıklaması ikinci oyuncunun haksız bir paylaşımda kendisini hakarete uğramış hissedip, 'kinci' davranması. Burada amaç küçük bir kârdan vazgeçmek uğruna birinci oyuncuya zarar vermek. Oyun, hisleri olmadığı düşünülen bilgisayara karşı oynandığında bu tür bir davranışın görülmemesi açıklamayı destekliyor.

Princeton Üniversitesi'nde yapılan bir başka araştırmaya göre ve erkek beyinleri yatırım yapma kararları verirken farklı çalışıyor. Erkekler karar verdikten sonra beyinlerindeki faaliyet duruyor ve karşıdan gelecek olan tepkiyi bekliyor. Kadınlarda ise karar aşamasından sonra beynin en az üç yerinde faaliyet sürüyor. Bu bölgeler özellikle kişinin ödül beklentisi, planlama ve organizasyon, çevreyi gözlem ve kontrol altında tutma isteğinden sorumlu.

Bilim adamları bu farklılıkları kadınların verdikleri kararın doğruluğunu daha fazla düşündükleri ve karşı tarafın kararlarına göstereceği tepkiyi daha fazla önemsedikleri şeklinde yorumluyor. Bir başka ilginç nokta araştırmaya katılanların yüzde 85 doğrulukla bir kadına veya erkeğe karşı oynadıklarını tahmin etmeleri. Bu birçoğumuzun bilim adamlarının tam olarak tanımlayamadığı farklılıkları sezinleyebildiği anlamına geliyor.

Güvenle büyüme
Baylor Üniversitesi'nde Colin Camerer başkanlığındaki bir başka grup da insanların güven duygusunun ekonomik kararları üzerindeki etkilerini araştırıyor. Claremont Üniversitesinden ekonomist Paul Zak toplumlar arasında büyük farklılıklar gösteren güven duygusunun ekonomik büyümeyle doğrudan bağlantılı olduğunu savunuyor.

Teze göre etrafındakilere güvenebilen insanlar daha fazla yatırım yapma eğilimi gösteriyor ve iş yaptıkları insanları araştırmak için daha az para kaybediyor. Ancak henüz bilimin, güven duygusunun biyolojik temelleri hakkındaki bilgileri çok kısıtlı.

  • Yatırım oyunu: Para ve insan beyni.

  • Yatırım: Birinci oyuncuya 10 dolar veriliyor. Bu parayı kendine saklayabilir veya bir kısmını ikinci oyuncuya verebilir.

  • Beyin: İkinci oyuncunun beynindeki, ödül beklentisinden sorumlu bölge uyarılmaya başlanıyor.

  • Geri ödeme: İkinci oyuncuya ödenen para üçle çarpılıyor. Parayı tutabilir veya karşı tarafın güvenini kazanmak için birazını birinciye verebilir.

  • Beyin: İkinci oyuncu paylaşımı düşünürken hareketten sorumlu bölgeler uyarılıyor.

  • Değerlendirme: Birinci oyuncu aldığı paranın ilk turda verdiği paraya göre oranını değerlendirip, oyun stratejisini belirliyor. 10 tur sonunda fazla para toplayan kazanıyor.

  • Beyin: Birinci oyuncunun beyninde hesapla ilgili bölge uyarılıyor.

  • (Radikal)
    387
    dahafazlası
    YORUMLAR
    Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.