Mahmure

Magazin

Magazin Gündemi

Bir bilmece: Siyah Kalem

Bir bilmece: Siyah Kalem

Mehmet Siyah Kalem... Sanat tarihçiler yaklaşık 100 yıldır onun 'kim' olduğunu bulmaya çalışıyor.

Yeni sergi sezonu oldukça hareketli başladı. Birbirinden iddialı sergiler art arda açılırken, Yapı Kredi Kültür Merkezi Kâzım Taşkent Galerisi da kapılarını Mehmet Siyah Kalem'in minyatürlerinden oluşan 'Ben Mehmet Siyah Kalem, İnsanlar ve Cinlerin Ustası' başlıklı sergiyle açtı. Sergide, Topkapı Müzesi'deki 'Fatih Albümü' olarak bilinen 2153 numaralı minyatür albümünde yer alan Siyah Kalem minyatürlerinden yalnızca 47'sini orijinal olarak görme imkânı bulabiliyoruz. Buna karşılık galerinin ikinci katı Siyah Kalem'e ait olduğu düşünülen minyatürlerin tamamının dijital baskı formatında sunumuna ayrılmış.

İprişoğlu'nun kitabı
Sergi kataloğunda Siyah Kalem ve üslubu hakkında uzmanların incelemelerine yer verilirken yine sergiyle eşzamanlı olarak M.Ş. İpşiroğlu'nun daha önce Ada Yayınları'ndan çıkmış olan 'Bozkır Rüzgârı Siyah Kalem' adlı kitabı Yapı Kredi Yayınları'nca yeniden basıldı.

Mehmet Siyah Kalem'in ne yaşamı, ne yapıtları hakkında yeterince bilgimiz var. Bildiğimiz tek şey, yaklaşık 100 yıldır sanat tarihçilerinin çeşitli bağlantılar kurarak bu bilmeceyi çözmeye, onu bir zamana, mekâna ve estetik geleneğe oturtmaya çalıştıkları. Ne yazık ki bu süre içinde kat edilen yol hiç de uzun değil. Gelinen noktada sanat tarihçilerinin genel kabulü, bu minyatürlerin 14 ya da 15. yüzyıllarda Tebriz, Herat ya da Semerkant'ta yapılmış olabileceği, Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı Sarayı'na getirildiği, ipek ve kaba Çin kâğıdı üzerine yapıldıkları, esasen rulolar halinde olduğu ve daha sonra kesilerek albümlere yerleştirildikleri. Hikâyenin kırılma noktası da burası. Nitekim gelişigüzel kesilen ve albümlere yerleştirilen resimler ile ilgili bilgiler de böylece 'makasa kurban girmiş' ve soruların yanıtları bir türlü bulunamamakta.

Günümüzde, Siyah Kalem imzasını gördüğümüz minyatürlerin tek bir sanatçıya ait olmadığı konusunda sanat tarihçileri hemfikir. Bu minyatürlerin, benzer teknikler kullanan birden fazla sanatçının eserleri olması, hatta sanatçıların aynı ekolün üyesi olması olasılığının yüksek olduğu söyleniyor. Dünyanın, 1910'da 'İslam Sanatının Başyapıtları' sergiyle tanıştığı minyatür albümlerinde doğrudan Siyah Kalem'in minyatürlerine rastlanmamakla birlikte benzer üslupta çalışmalar teşhir edilmiş. 1931'de Londra'da açılan 'İran Sanatı' sergisinde Muhammed Siyah Kalem imzası taşıyan bir minyatür de yer almış. Sergiler, araştırmacıların konuya ilgisini uyandırmış ve incelemelerin artmasına neden olmuş. Araştırmaların hiçbiri bu minyatürlerin üslubunu ya da menşeini net olarak ortaya koymuyor.

Henüz bir netlik yok
Bazıları, minyatürlerin Çin üslubunda olduğunu söylerken bazıları Orta Asya Türklerine bağlıyor. Kimine göre Budizm, kimine göre Şamanizm, resimlerin okunmasında ipucu olarak gösteriliyor. Hatta bazı minyatürlerin tarikatlarla ilgili konuların halka anlatılması için yapıldığı ileri sürülüyor.

Siyah Kalem'i çekici kılan, onun 'insan eliyle parçalanmış' bilinmeze yol alan hikâyesi değil yalnızca. Hiçbir geleneğe bağlanamayan anlatımı, renkleri, üslubu ve yarattığı dünya, sanatçının resimlerini benzersiz kılıyor. Bozkırda bir yolculuğu anlattığı düşünülen minyatürlerde büyü sahneleri, şamanlar, ve erkekler, bir hayvan ya da demonla savaşan figürler, müzisyenler ya da dervişler karşımıza çıkıyor.

Figürlerin kıyafetlerinden, aksesuvarlarından ve sanatçının abartılı tasvirlerinden kimlikleri hakkında fikir sahibi olabiliyoruz. Giysilerdeki kıvrımlar ile hacim yaratan sanatçı, duyguları ve vücut hareketlerini de benzersiz bir biçimde tasvir etmiş.
Kimi resimlerin tekniği, kimi malzemesi, kimi ise imgeler ve üslup üzerinden sonuca ulaşmaya çalışsa da Siyah Kalem bir yandan gizemini koruyor. Diğer yandan hayranlık uyandırmayı sürdürüyor. 'Ben Mehmet Siyah Kalem, İnsanlar ve Cinlerin Ustası' başlıklı sergi 20 Ekim'e dek Yapı Kredi Kazım Taşkent Galerisi'nde. Tel: 0212 252 47 00
(Radikal)
517
dahafazlası
YORUMLAR
Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.